તહઝીબનું દુ:ખદ ચિત્ર: પ્રગતિની અંધ દોડ અને સંસ્કૃતિની હાર
ખાસ લેખ: ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓના આ ચળકાટ પાછળ માનવીય સંબંધો, નૈતિક મૂલ્યો અને આપણી સભ્યતા ક્યાંક ખોવાઈ રહી છે…
✍️ પ્રકાશ દેસાઈ એડીટર ઈન ચીફ, SPP BHARAT NEWS ૨૧ જૂન, ૨૦૨૬
૨૧મી સદીના ઝગમગતા દૃશ્યોમાં જ્યારે આપણે આસપાસ જોઈએ છીએ—આકાશને આંબતી ઇમારતો, સુપર-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલો, અવકાશ યાત્રાઓ, ઇન્ટરનેટનો અફાટ સમુદ્ર અને સોશિયલ મીડિયા પર હજારો મિત્રો—ત્યારે પ્રથમ દૃષ્ટિએ એવું લાગે છે કે માનવ સભ્યતાએ પ્રગતિનું સર્વોચ્ચ શિખર સ્પર્શી લીધું છે.
પરંતુ આ ચમકતા બાહ્ય આવરણની પાછળ એક ગંભીર અને ચિંતાજનક સાંસ્કૃતિક વિઘટનનો અવાજ સંભળાઈ રહ્યો છે. આ એક એવો સમય છે જ્યારે આપણી ભૌતિક પ્રગતિએ માનવીય સંબંધો, જીવન મૂલ્યો અને આંતરિક સંતુલનને ઘણી પાછળ છોડી દીધા છે. આપણી ‘તહઝીબ’ એટલે કે આપણી સભ્યતા અને સંસ્કૃતિ, હવે એક મોટા સામાજિક સંકટનું રૂપ લઈ ચૂકી છે.
અહીં આપણે આધુનિક યુગના એવા કેટલાક કડવા સત્યો પર નજર કરીએ જે પ્રગતિની દોડમાં સંસ્કૃતિની હાર દર્શાવે છે:
૧. મોટા ઘરો, સંકોચાતું કુટુંબ
શહેરીકરણ અને આધુનિકતાએ આપણું જીવન સુવિધાસંપન્ન ચોક્કસ બનાવ્યું છે, પરંતુ કૌટુંબિક હૂંફ છીનવી લીધી છે. અગાઉ જ્યાં ત્રણ-ત્રણ પેઢીઓ એક જ છત નીચે હળીમળીને અને પ્રેમથી રહેતી હતી, આજે ત્યાં એકલ કુટુંબો (Nuclear Families) માં પણ લોકો “વ્યક્તિગત જગ્યા” (Personal Space) ની માગણી કરે છે. પરિણામે, વૃદ્ધો વૃદ્ધાશ્રમોમાં ધકેલાઈ રહ્યા છે, બાળકો ક્રેચમાં મોટા થઈ રહ્યા છે અને યુવાનો વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાં ખોવાયેલા રહે છે. હવે ઘર ફક્ત ઈંટ, પથ્થર અને સિમેન્ટનું એક નિર્જીવ બાંધકામ બનીને રહી ગયું છે, તે સંબંધોની ગરમાહટ અને સંવાદનું કેન્દ્ર નથી રહ્યું.
૨. તબીબી વિજ્ઞાનની ઊંચાઈ, સ્વાસ્થ્યનું પતન
આજે મેડિકલ સાયન્સે અદભુત પ્રગતિ કરી છે. હોસ્પિટલોમાં અત્યાધુનિક મશીનો અને નિષ્ણાત તબીબોની ફોજ હાજર છે, તેમ છતાં સ્વસ્થ શરીર અને શાંત મન આજે દુર્લભ બન્યા છે. ડિપ્રેશન, ડાયાબિટીસ, એન્ઝાયટી અને હાઈપરટેન્શન જેવા જીવનશૈલીના રોગો (Lifestyle Diseases) હવે સામાન્ય બની ગયા છે. આપણે રોગોનો ઈલાજ તો શોધી લીધો, પરંતુ જીવન જીવવાનું સંતુલન ગુમાવી દીધું છે.
“આપણે સમયને યાંત્રિક બનાવ્યો, પરંતુ સમયે આપણને નિર્જીવ કરી દીધા. હવે તહઝીબના શબ પર વિકાસનું મુગટ છે, અને આપણે બધા તેની જય-જયકાર કરી રહ્યા છીએ.”
૩. માલની ભરમાર, સુકૂન ગાયબ
આજના બજારવાદ અને ગ્રાહકવાદે જીવનની વ્યાખ્યા જ બદલી નાખી છે. હવે કોઈ પણ માણસની ઓળખ તેના સ્વભાવ, સંવેદના, ચરિત્ર કે વિચારોથી નથી થતી, પરંતુ તેની સંપત્તિ, બ્રાન્ડેડ કપડાં-વસ્તુઓ અને લાઈફસ્ટાઈલથી થાય છે. મોલ અને ઓનલાઈન માર્કેટમાં બધું જ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ માણસની આંખોમાંથી સુકૂનભરી ઊંઘ ગાયબ થઈ ગઈ છે.
૪. ચંદ્ર પર પહોંચ્યા, પણ પડોશીથી દૂર
માનવજાત આજે મંગળ અને ચંદ્ર પર પોતાના ઉપગ્રહો સફળતાપૂર્વક મોકલી રહી છે, પરંતુ વિડંબના એ છે કે આપણી જ બાજુમાં રહેતા પડોશીને મળવાનો કે તેની સુખ-દુઃખ પૂછવાનો આપણી પાસે સમય નથી. હાઈ-પ્રોફાઈલ સોસાયટીઓ અને ફ્લેટ્સમાં રહેતા લોકો વર્ષો સુધી એકબીજાના નામ પણ નથી જાણતા. ડિજિટલ જોડાણો (Digital Connections) ચોક્કસ વધ્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિક ભાવનાત્મક સંબંધો તૂટી ગયા છે.
૫. જ્ઞાનનો વિસ્તાર, ઈલ્મની ખોટ
માહિતીના અતિરેક (Information Explosion) અને ગુગલ-સોશિયલ મીડિયાના યુગે નૈતિક વિવેક અને સંસ્કારોનું મોટું સંકટ ઊભું કર્યું છે. આજે દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાતને કોઈ ને કોઈ વિષયનો નિષ્ણાત માને છે, પરંતુ વિવેકશીલ અને મૂલ્યનિષ્ઠ લોકોની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે. લોકો પાસે માહિતી અને જ્ઞાનનો ભંડાર તો છે, પરંતુ ‘ઈલ્મ’ એટલે કે સાચું શાણપણ, ડહાપણ અને નૈતિકતા ગાયબ છે.
૬. હજારો મિત્રો, વફાદારી ગાયબ
ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને વોટ્સએપ પર હજારો ‘વર્ચ્યુઅલ’ મિત્રો ધરાવતી વ્યક્તિ પણ વાસ્તવિક જીવનમાં ઘેરી નિરાશા અને એકલતાનો ભોગ બનેલી જોવા મળે છે. અગાઉના સમયમાં મિત્રતા કદાચ સોશિયલ મીડિયાના ટેગ વિનાની હતી, પણ તે અત્યંત વિશ્વાસપૂર્ણ હતી. આજે મિત્રોની સંખ્યા (Followers) વધી છે, પરંતુ સંબંધો અને વિશ્વાસની ગુણવત્તા ખોવાઈ ગઈ છે.
આ સાંસ્કૃતિક સંકટનું મૂળ કારણ શું?
આ તહઝીબી સંકટનું મુખ્ય કારણ પ્રગતિની એકપક્ષીય અને ભૌતિકવાદી વ્યાખ્યા છે. આપણે માત્ર ટેક્નોલોજી, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આર્થિક સમૃદ્ધિને જ પ્રગતિ માની લીધી છે; જ્યારે માનવીય સંવેદના, પરંપરા, કૌટુંબિક સંબંધો અને માનસિક સંતુલનને આપણે પછાત કે જૂના જમાનાનું સમજીને નકારી દીધું છે. આપણા શિક્ષણમાં નૈતિક મૂલ્યો ગૌણ બની ગયા છે, મીડિયા માત્ર ઉત્તેજના અને સનસનાટીને પ્રોત્સાહન આપે છે, અને રાજનીતિમાં પણ દૂરદર્શિતાને બદલે તાત્કાલિક ફાયદાની આંધળી દોડ ચાલી રહી છે.
ઉકેલનો માર્ગ: આપણે શું કરવું પડશે?
- મૂલ્ય આધારિત શિક્ષણ: શાળાઓ અને કોલેજોમાં બાળકોને ફક્ત વ્યવસાયિક કૌશલ્યો (Skills) જ નહીં, પરંતુ માનવીય સંવેદના, સહાનુભૂતિ અને નૈતિકતાના પાઠ પણ ભણાવવા પડશે.
- ટેક્નોલોજી અને જીવન વચ્ચે સંતુલન: મોબાઈલ, ગેજેટ્સ અને મશીનોના ઉપયોગની સાથે-સાથે પરિવાર અને મિત્રો સાથે રૂબરૂ મળવાની, વાતો કરવાની પરંપરાઓને ફરી જીવંત કરવી પડશે.
- કૌટુંબિક સંવાદની પુન:સ્થાપના: ઘરમાં વડીલો, માતા-પિતા અને દાદા-દાદીને માત્ર કેર-ટેકર કે કાઉન્સેલર નહીં, પરંતુ સંસ્કારોના સાચા વાહક માનીને તેમને યોગ્ય આદર અને સમય આપવો પડશે.
- વિકાસ સાથે આત્મનિરીક્ષણ: કોઈપણ દેશ કે સમાજની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન ફક્ત જીડીપી (GDP) ના આંકડાઓથી નહીં, પરંતુ ‘સકલ સુખ સૂચકાંક’ (Gross Happiness Index) થી થવું જોઈએ.
સમય પાકી ગયો છે આત્મનિરીક્ષણનો…
આ અંધ દોડ, જેમાં આપણે બધા આંધળા થઈને દોડી રહ્યા છીએ, તે આપણી આત્માને અંદરથી ખોખલી કરી રહી છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે રોકાઈને જાતને એક પ્રશ્ન પૂછીએ: “શું આપણી આ ભૌતિક પ્રગતિ માનવતાને જાળવી રાખવામાં સફળ રહી છે?”
જો આ સવાલનો જવાબ ‘ના’ હોય, તો આપણે આપણી દિશા નહીં, પરંતુ આપણી દૃષ્ટિ (દૃષ્ટિકોણ) બદલવી પડશે. તહઝીબ અને સંસ્કૃતિની રક્ષા માત્ર સંગ્રહાલયો (Museums) સાચવવાથી કે સ્ટેજ પર મોટા-મોટા ભાષણો આપવાથી નથી થતી; તે સંબંધોને સાચા અર્થમાં જીવવાથી, એકબીજા સાથે ક્વોલિટી સમય વહેંચવાથી અને આત્માનો અવાજ સાંભળવાથી થાય છે.
છેલ્લી ચેતવણી: જો આપણે હજી પણ નહીં જાગીએ, તો આપણે ટૂંક સમયમાં જ એક એવા કથિત વિકસિત પરંતુ ‘ભાવનાત્મક રીતે શૂન્ય’ સમાજમાં ફેરવાઈ જઈશું, જ્યાં ભૌતિક વૈભવની બધી જ વસ્તુઓ હાજર હશે, પણ માત્ર ‘માનવતા’ ગાયબ હશે.
આવો, આ તહઝીબી દુ:ખદ ચિત્રને ગંભીરતાથી ઓળખીએ અને આપણી સંસ્કૃતિ તેમજ માનવતાને બચાવવા માટે આજથી જ નાના પણ મક્કમ પગલાં લઈએ.
વાચક મિત્રો, આ લેખ અંગે આપના વિચારો નીચે કમેન્ટ બોક્સમાં જરૂર શેર કરશો અને લેખ ગમ્યો હોય તો ફેસબુક-વોટ્સએપ પર શેર કરવા વિનંતી.
Author: SPP BHARAT NEWS
